بریژیت لبه و میشل پوچ
مریم بانو موسایی
تهران: نشر ماهی، چاپ: 1386
48 ص
2600 تومان
نوشیدن یک فنجان فلسفه برای کودکی که در حال رشد است، ضروری تر از نوشیدن یک لیوان شیر یا آب پرتقال روزانه است. این ایده شاید برای کسانی که آدمی را به تمامی جسم و تن می دانند، کمی ابلهانه به نظر می رسد اما واقعاً روان آدمی به همان میزان تن مهم است و مهمتر از این دو پرداختن به گزاره های ذهن. آیا واقعاً می توان دریای فلسفه را در یک فنجان کوچک ریخت و لاجرعه سرکشید. حتماً پاسخ این پرسش را می توان از زبان عارفی ایرانی شنید که قرن ها پیش بدین سئوال اندیشیده است و پاسخی درخور برایش دارد:
آب دریا را اگر نتوان کشید
هم به قدر تشنگی باید چشید
نشر ماهی که سال هاست در زمینه ارایه متون ساده و روان برای دوستداران اندیشه فعالیت می کند، اخیراً اندیشه ورزی و فلسفیدن را به حوزه کودکان نیز کشانده است. مجموعه "یک فنجان فلسفه" فرصتی است برای کودکان و نوجوانان که مفاهیم ثقیل اندیشه را با زبانی ساده و روان بیاموزند. از این مجموعه دو کتاب "زشتی و زیبایی" و "کار و درآمد" به بازار نشر آمده است. در کتاب "کار و درآمد" نویسندگان مفهوم کار و مبادله را با نثری ساده و داستان گونه برای کودکان و نوجوانان ارایه کرده اند. این کتاب با جلدی گالینکور و همراه با تصاویری جذاب طراحی گردیده است. مترجم و ناشر این اثر نیز سعی نموده اند که نام اشخاص را ایرانی کنند و کاریکاتور های کتاب را نیز در زمینه ای بومی روایی کنند تا کودکان بهتر با مفاهیم ارتباط برقرار نمایند. طراحی جلدی جذاب و ورقه های ضخیم نیز از دیگر ویژگی های این کتاب است تا خواندنش را برای کودکان مفرح تر نماید. نویسندگان این کتاب سعی نموده اند در پیش زمینه ای تاریخی ارزش و کارکرد "کار" را برای کودکان واشکافی نمایند. هانا آرنت در جهان بینی خود، توانایی های بشر را به سه دسته کلی زحمت Labour، کار Work، کنش و تفکر تقسیم بندی می کند که سه گونه اول را در "وضع بشری" و گونه چهارم را در "حیات ذهن" معرفی می کند؛ کار و زحمت بشری یکی از ابتدایی ترین فعالیت های انسان است که تمامی آدم ها در این حوزه از فعالیت تقریباً مشترک هستند. کار به عنوان یکی از خصایص انسانی همیشه مورد توجه فلاسفه و اندیشمندان بوده است، هانا آرنت و کارل مارکس نیز از جمله کسانی هستند که به این موضوع به شکلی اندیشمندانه پرداخته اند. در این کتاب نیز ارزش کار و نقش مبادله و سهم کار در آزادی بشر مورد بررسی قرار گرفته است، البته با زبانی کودکانه و قابل فهم و به دور از استفاده از کلمات و جملات ثقیل که معمول است. اگر دوست دارید که کودکتان از سن 10 سالگی یک مارکسیست شود و با نقش ارزش مبادله در زندگی آشنا گردد و یا این که کاپیتالیسم را پیشه کند و به ارزش پول پی ببرد، بهتر است که این کتاب را برایش بخرید.
دیشب رفته بودم که از نمایشگاه کتابی دیدن کنم. اصلاً قصد خرید نداشتم اما وقتی که به غرفهی کودکان و نوجوانان رسیدم، کتابی نظرم را جلب کرد. انتشارات فاطمی مجموعهای از کتبی را در حیطهی نوجوانان و جوانان به چاپ رسانده است که یکی از آنان همان کتاب مورد نظر من است. این مجموعه درباره شخصیتهای مهم علمی و فرهنگی از خوارزمی گرفته تا داروین و بنجامین فرانکلین است. این مجموعه عنوان کلی پیشگامان علم را با خود به یدک می کشد. کتابی که نظرم را به خود جلب کرد، عنوانش نام نویسنده و انسانشناس مهمی است که برای نخستین بار اسمش را در کتاب راهنمای نظریه ادبی معاصر دیده بودم. این کتاب را بیش از پنج سال پیش خوانده بودم. تنها در صفحه 266 این کتاب است که اسمش ذکر گردیده است. این «مردمشناس، نشان داده است که صفات منسوب به مردان و زنان در جوامع غیر غربی می تواند کاملاً متفاوت با این صفات در جوامع غرب باشد: مردان می توانند صلح دوست و زنان می توانند جنگ طلب باشند.» حتماً پژواک همین جمله بوده است که در ذهنم ته نشین شده است. کتاب را با توجه به این که مخصوص رده سنی من نبود، خریدم. کتابی در 64 صفحه و همراه با تصاویر رنگی. کتابی که عنوان سترگ فرعی "آشتی دهنده فرهنگهای جهان" را با خود به یدک می کشید؛ کتابی که نام بزرگ "مارگارت مید" Margaret Mead (December 16, 1901 – November 15, 1978) بر آن می درخشید.![]()
مید برای محققان ایرانی ناشناخته نیست. کتاب "بلوغ در ساموآ" ، "فرهنگ و تعهد (پژوهش درباره شکاف نسل ها) ، ترجمه عبدالعلی دستغیب" و همچنین "آدمها و سرزمین ها، مترجم علياصغر بهرامي، " او به زبان فارسی ترجمه شده است. در لابلای کتاب های دانشگاهی هم اغلب اشاره به اندیشه های مید کم نیست. در سال 2001 به مناسبت صدمین سالگرد تولد مارگارت مید کتابی به نام "زن و فرهنگ" بوسیله پژوهشکده مردم شناسی منتشر شد. دختر مارگارت - کاترین بیتسین - نیز مدتی در ایران تحقیقات میدانی کرده است. «مارگارت ميد»، نويسنده كتاب «آدمها و سرزمينها» جنگ را مهمترين تهديد جهان ميداند. به اعتقاد وي جنگ جزيي از ذات انسانها نيست، بلكه اكتسابي است، زيرا اقوامي نظير اسكيموها تا سالها از پديدهاي به نام جنگ بياطلاع بودند.
«مارگارت ميد» با مطالعات مردمشناسى خود، برخى از تفاوتهاى روانى و رفتارى را زير سؤال مىبرد و مىگويد: در قبيله «مندوگرها» ، مردان و زنان، هر دو افرادى خونخوار و ستيزه جو هستند و بالعكس در قبيله «آراپش»، مرد كامل مردى است ملايم و حساس كه با زن مهربان و حساسى ازدواج كرده است. بنابراين، در اين دو قبيله، هيچ كدام از اختلاف بين زن و مرد استفاده نمىكردند. در قبيله «چامبولى»
شيوه رفتار زن و مرد درستبه عكس شيوه رفتارى است كه در جوامع ما رايج است; زن سلطه جو و بىعاطفه است و اداره كارها به عهده اوست; مرد با مسؤوليت كمتر و از نظر عاطفى وابسته به زن مىباشد .
برخي از آثار برجسته او از اين قرارند: «رسيدن به سن بلوغ در ساموا (1928) كه محصول تحقيقات ميداني او در «ساموا» است و تا سال ها جز پر فروش ترين كتاب ها بوده است. «رشد و نمو در گينه نو» (1930)، «مسايل جنسي و خلق و خو در سه جامعه بدوي» (1935)، «شخصيت بالينزي»: تجزيه و تحليل تصويري» (1942)، «استمرار تحول فرهنگي» (1964)، «سخني درباره مسايل نژادي» (1971)، «جنس مرد و جنس زن» (1949)، «مردم شناسي: نوعي از علوم انساني» (1964)، «فرهنگ و تعهد» (1970)، «زمستان بلك بري» (1972) كه اتوبيوگرافي ا و از سال هاي واپسين عمرش است و «نامه هايي از ميدان تحقيق» (1977) كه گزيده اي است از مكاتبات او طي سفر به ساموا. مارگارت ميد در حوزه هاي ويژه اي تحقيق و مطالعه مي كرد. بررسي درباره مردم بي سواد اقيانوسيه از ديدگاه هاي روش شناسي و فرهنگ؛ آموختگي فرهنگي رفتار جنسي؛ شخصيت طبيعي و دگرگوني فرهنگ؛ حقوق زنان؛ پرورش و تربيت فرزندان؛ اخلاق جنسي؛ ازدياد سلاح هاي هسته اي؛ روابط نژادي؛ اعتياد؛ كنترل جمعيت؛ آلودگي محيط زيست و گرسنگي در جهان از موضوعات مورد علاقه او بودند اما نگاه جبرگرايي فرهنگي او كه به خصوص در كتاب «رسيدن به سن بلوغ در ساموا» بسيار آشكار است، باعث شد كه مردم شناسان اواخر دهه بيست به بعد، صحت مشاهدات او و استحكام نتيجه گيري هايش را زير سوال ببرند. با اين حال سهمي كه مارگارت ميد بر علم انسان شناسي آمريكا به واسطه مطالعاتش بر جوامع ابتدايي دارد، غير قابل انكار است.
مید سالهاست که مورد علاقه فمینست هاست. موج سوم فمینیسم در تحلیل هایش از آراء مید بهره های فراوان برده است. پژوهشهای میدانی مید برای مردمان شهرنشین آمریکایی به اثبات رساند که دریافت ما از "مردانگی" و "زنانگی" معطوف به فرهنگ است و نه زیست شناسی. اساس تحقیقات فمینیستی مید بر این پایه استوار است که زمینه های فرهنگی و اجتماعی هستند که رشد جنسیت در زنان و مردان را بنیان می نهند. مید نقش خصایص عام در رشد شخصیت را زیر سئوال می برد. مید با مقایسه دوره نوجوانی در جوامع مختلف به این نتیجه رسید که شخصیت از رهگذر اجتماعی شدن و رشد انسان شکل می گیرد نه از خصایص عامی که زیست شناسی باعث شان می شود. ویژگی های
مونث و مذکر ذاتی نیستند، بلکه آن ها را فرهنگ تعیین می کنند. مید در کتاب «مسايل جنسي و خلق و خو در سه جامعه بدوي» (1935) نشان می دهد که بین جنس sex و جنسیت gender تفاوتی وجود دارد و جنس دارای منشاء زیست شناختی و رفتار جنسیتی منشاء اجتماعی دارد و برساخته جامعه است. تحقیقات مید در دهه 1920 آمریکا نقدهای فراوانی را برایش به ارمغان آورد. مید آشکار ساخت که رفتار، نگرش ها و احساساتی که فرهنگ های مختلف به مادری نسبت می دهند یا از آن انتظار دارند، تحت شرایط اجتماعی متفاوت متغییر است. مید نخستین مطالعات مهم فمینیستی در زمینه فرهنگها مختلف را انجام داد. مطالعات او گونهای از "مطالعات بینافرهنگی" است.
کتاب ذکر شده اثری در حیطه بیوگرافی مارگارت مید است. گمان نکنم که در کتاب های ترجمه شده از مید در ایران به حوزه زندگی شخصی وی اشاره ای شده باشد. این اثر با نثری روایی به کنکاش در زندگی مید می پردازد و مشکلات پیش رویش در حوزه تحقیقات میدانی را بررسی می کند. این اثر نه تنها برای نوجوانان بلکه برای بزرگسالان نیز خالی از فایدت نیست.
مرجع نویسی در ایران هم شده یک آش شله قمکار؛ نه بدین خاطر که هر چیزی توش پیدا می شود بلکه به این دلیل که به هر روشی که دوست دارند، می نویسند. البته آن شق اول هم که گفتم نیز در کشور ما بسیار دیده شده است. مجموعه کتاب "درام نویسان جهان" نوشته "منصور خلج و ستاره
صالحی" از سوی انتشارات سوره مهر منتشر شده است. این کتاب در حوزه کتب مرجع تئاتر قرار می گیرد.
مجموعه سه جلدی درام نویسان جهان که در برگیرنده زندگی، آثار و فعالیتهای نمایشنامه نویسان جهان از دوران باستان تا دوره کنونی است، تا به حال دو جلد آن منتشر گردیده است. در جلد اول نمايشنامهنويساني مانند اشيل، سوفکل، اوريپيد، آريستوفان، مناندر، پلوتوس، ترنس، سنکا، کريستوفر مالرو، ويليام شکسپير، بن جانسن، پير کرني، ژان راسين، مولير، گوته، ايبسن، چخوف، پيراندللو، لورکا، ويليامز، برشت، آنوي، بکت، يونسکو، پينتر و آلبي آمده است و در ميان چهرههاي جلد دوم ميتوان به سهآمي موتوکيو، کارلو گولدوني، ويکتور هوگو، اسکار وايلد، ويليام باتلرپيتز، تي.اس. اليوت، ژان کوکتو، توفيقالحکيم، ناظم حکمت، ليليان هلمن، ويليام سارويان، امه سه رز، ژان ژنه، پيتر وايس، داريو فو، آرمان گاتي، گونترگراس، اسلاومير مروژک، آئول فوگارد، آرنولد وسکر، فرناندو آرابال، تام استوپارد، پيتر هانتکه، ادوارد باند و سام شپارد اشاره کرد. منصور خلج به ازاي هر نمايشنامهنويس مطرح جهان و به موازات تاريخ تئاتر، يک تصوير(عکس، مجسمه و...) را انتخاب کرده و در کنار نام و نام خانوادگي، تاريخ تولد و مرگ او قرار داده است. در کنار عکس، يک معرفي و مقدمه کوچک و مختصر آورده و بعد متن اصلي که در آن شرح زندگي و آثار و تحليل آمده و آخر سر نوبت به پانوشت و بيان منبع تحقيق شده است.
هرچند که همین اندازه توجه به مرجعنگاری در حیطه تئاتر، قابل توجه است اما دلیلی برای لاپوشانی کاستی ها آن نمی شود. اگر شما یک خواننده حرفهای کتب ادبیات و تئاتر باشید به راحتی درک می کنید که نویسندگان در شرح نویسی برخی مداخل سهل انگاری کرده اند. بسیاری از نمایشنامه نویسان هستند که در مقالات و برخی دیگر از کتب تاریخی و تئاتری، به شیوهای کارآمدتر و بهتر معرفی گردیدهاند. شاید تنها ویژگی این اثر باهمآیی این نویسندگان در یک مجموعه باشد و البته معرفی چند کارگردان معاصر که کمتر در اذهان مردم جای دارد. به هر حال نویسندگان برای این مجموعه زحمت کشیدهاند و خریدن این اثر برای اهل تئاتر ضروری به نظر میرسد. سالهاست که مرجع نویسان خارجی به صورت گروهی کار می کنند و آن هم با حمایت های یک مرکز نشر، دانشگاه و یا دولتی؛ پس باید به این همت نویسندگان "درام نویسان جهان" درود فرستاد و انتظار این را داشته باشیم که در آینده این مداخل را کاملتر کنند.
کتب مرجع همیشه در طول زمان به سرعت دچار فرسایش می شوند؛ اما از اعتبار آنها کاسته نمیگردد.
زبان فارسی برای نقد ادبی اثر ارزنده ای ندارد و آن دسته از کتبی که در حال حاضر مطرح است بیشتر ترجمه ای از آثار خارجی است. البته مرادم از نقد ادبی، کتب مرجعی است که پیرامون اصطلاحات، موضوعات ادبی و مکاتب ادبی باشد. لسان عرب برای نقد ادبی آثار کهنی دارد اما در زبان فارسی این گونه نیست. با این که فارسی زبانان در شعر و شاعری، روزگاری سرآمد ادبیات جهان بودند اما در علم بدیع و فن بلاغت پیشرو نیستند. ما در حال حاضر هنوز میراث خوار نقد ادبی غرب هستیم؛ نقدی که با افلاطون و ارسطو شروع شد و با لونگینیوس ساختار نقد ادبی را شناخت. این ایده ای که مراد فرهادپور درباره اندیشه ورزی ایرانیان مطرح ساخته به شدت صحیح است؛ اندیشه ورزیی که متاثر از فن ترجمه است. در حال حاضر چند کتابی که در حیطه فرهنگنامهای اصطلاحات نقد ادبی در ایران منتشر شده است، همگی به شدت متاثر از ترجمه است. کتاب خانم سیما داد، سیروس شمیسا، مجموعه فرهنگنامه فارسی که زیر نظر حسن انوشه منتشر شد و سایر آثار دیگر همگی از این دست هستند. فرهنگنامه فارسی که یکی از عالیترین نوع این مجموعه است، نتوانسته به تمامی زیر مجموعه ها بپردازد و حتی به طور کامل تمامی مدخل ها را ارایه نداده است. این موضوع را هنگامی متوجه شدم که کتاب Dictionary of LITERARY TERMS & LITERARY THEORY را خریدم. این اثر از انتشارات پنگئون است و نویسنده آن J. A. Cuddon است و اولین چاپ آن 1977 است اما تا به امروز تجدید چاپ شده است. حالا جالب این جاست که این کتاب در ایران به قیمت 6500 تومان است اما مطمئناً در خارج از ایران قیمت این کتاب باید 5 تا 6 برابر ایران باشد، در حالی که من توانسته ام بسیاری از کتاب های لاتین به روز را از اینترنت دانلود کنم اما نتوانستم این اثر را دانلود کنم. در هر صورت کتاب خوبی برای منتقدین ادبی است، زیرا برخی از مدخل هایش هنوز ترجمه نشده است و از حجم آنها نیز در ترجمه های ما کاسته شده است. البته برخی از مترجمین ما بر این عقیده هستند که همین حجم هم برای خواننده ایرانی زیاد است. این اتفاق در فرهنگنامه فارسی به سرپرستی حسن انوشه افتاده است. در آنجا برخی از مدخل ها به طور کامل ترجمه نشده است شاید دلیل مترجم این باشد که این مباحث هنوز در ایران محل توجه نبوده است و شاید این که از کتاب های نام برده می شود که هنوز در ایران ترجمه نشده است. اما این دلیلی برای ترجمه نشدن نیست چرا که بالاخره این آثار هم ترجمه می شوند پس بگزارید تا خواننده ما نیز پیش ذهنیتی از مسائل داشته باشد.
هانا آرنت و مارتین هایدگر
الزبیتا اتینگر
عباس مخبر
نشر مرکز، چاپ دوم: 1384

۱. نوشتار و کتابت برای آدمی موهبتی بوده است که زندگی انسانی را وارد شکل نوینی از تمدن کرده است. پیدایش خط و نوشتار فرصتی برای انسان فراهم نموده که به یاری آن توانست حیطه معنوی تمدن را از نسلی به نسل دیگری انتقال دهد. تمدن تاریخی آدمی در نظرگاه تاریخنگاران از آن هنگام شکل میگیرد که خط و نوشتار زمینهی بروز پیدا کرد. بیگمان یکی از کهنترین اشکال مکاتبه، نامهنگاری بوده است. نامه ورقهای است که نویسنده در آن مطلبی را خطاب به کسی مینویسد. نامه به طور معمول از کوتاهترین اشکال مکاتبه بوده است. معمولاً نامهها از سوی فرد یا گروهی برای شخصی یا گروهی دیگر نوشته میشد که در آن به شرح وقایع روزانه یا انتقال مفاهیم و معانی خاص که در نزد طرفین شناخته شده است، پرداخته میشد. نامهها در گذشتهی باستان از جانب طبقهی حکیمان و حکما برای سایرین به نگارش در میآمد و امروزه با همهگیر شدن فن نوشتار، عمومیتر شده است. امروزه بسیاری از مردم از این شیوه برای انتقال احساسات و شرح وقایع روزانه بهره میگیرند. ریشهشناسی واژه "نامه" به مفاهیمی چون کتاب، فصلی از کتاب، دستور شاهانه، شیوه اجرایی، جزای اعمال و ...
کلیدهای رفتار با کودک چهارساله
مری والاس
مترجم: مینا اخباری آزاد
انتشارات صابرین، کتابهای دانه؛ چاپ چهارم 1386
هنگامی که فکر میکنیم، دیگر بزرگ شدهایم و از این روز باید همه ما را جزء آدم بزرگها بدانند، به طرزی ناخودآگاه سعی در فراموش کردن خاطرات کودکیمان داریم. کودکی همان روزهایی هستند که جز چند خاطره مبهم از آن در خاطرمان نیست. کودکان چهارساله یک موقعیت بکر و تازه برای والدینشان میباشد. والدین میپندارند که کودکشان بزرگ شده است، چرا که خودش سعی در پوشیدن لباسهایش و کفشهایش دارد، او زبان آورتر شده و گاه والدینش را با شیرینزبانیهایش متعجب میکند. قدرت پرخاشگری و مهرورزیش روزافزونتر شده است و هزارویک دلیل دیگر برای این ایده خود داریم که نشان دهد، کودکمان بزرگ شده است. اما زمانی عصبانیتمان گل میکند که بعضی رفتاریی از او مشاهده میکنیم که در باورمان نمیگنجد
فلسفه هانا آرنت
پاتريشيا آلتنبرندجانسون
ترجمة خشايار ديهيمي
تهران: طرحنو: چاپ اول، تابستان 1385
قيمت: 2500 تومان، 208 صفحه.
كتاب حاضر يكي ديگر از مجموعه نامآوران انتشارات طرحنو ميباشد؛ از اين مجموعه پيشتر كتابهاي ديگري همچون ويژيل، فارابي، نيچه و... در اين سالها كه از شروع اين طرح ميباشد به بازار نشر وارد گرديده است. اين انتشارات تا به حال چند كتاب ديگر پيرامون آراء هانا آرنت تا به حال منتشر كرده است كه از آن جمله ميتوان به كتاب زيباي "فلسفه سياسي: هانا آرنت؛ لي بردشا/ خشايار ديهيمي" نيز اشاره كرد كه فلسفه سياسي او را در حيطه عمل كه يكي از محوريترين مفاهيم فلسفه سياسي آرنت بهشمار ميآيد را به نيكويي شرح و تفسير كرده است. كتاب ذكر شده كه ترجمه ديهيمي ميباشد از نظر سليسي ترجمه بهتر از كتاب "فلسفه هانا آرنت" است.
نگاهي به كتاب "يادداشتهاي فردا "ي حجت حسن ناظر
افشرة سخن
چه بسيار كتابهايي كه در پي به اثبات رساندن جملهاي بيش نيستند و چه بسيار جملاتي كه در خود كتابي را نهفته دارند . موجزگويي و شفاف سخن گفتن كه گاه همراه با صنايع ادبي است از ويژگيهاي ، گزينگويهها ميباشد . گزينگويهها ، جملاتي به غايت فشردهاند كه جهاني را در خود نهفته دارند . گزينگويهها افشرة سخن و جان معنا ، پيچيده در تن كلماتي ، نحيف و اندك هستند . گويي ، گزينگويه گويي در نهاد سخنور ايراني عجين شده است . كتاب "يادداشتهاي فردا "( دلنوشتههايي در فرهنگ و ادب ) ، اثر حجت حسن ناظر ، كتابي كم حجم ، اما بهواقع پرمعنا است .
سال 1913 در بخارست متولد شد. رشته حقوق نخستين فرصت شناخت وي از انديشه هاي ماركسيستي بود و تجربه انقلاب روسيه فرصت تحليل اين انديشه را برايش فراهم كرد. در 1933 در شهر وين به كلاس هاي درس ماكس آدلر ماركسيت رفت و ماركسيست رفت و ماركسيسم اتريش را تجربه كرد. نوشته هاي مكتب فرانكفورت را در 1934 مطالعه مي كرد. همزمان دكتراي اقتصاد سياسي در دانشكده حقوق وليسانس زبان آلماني و ليسانس فلسفه در سُوربُن را مي گذراند.
كتاب مقالات توماس مان توسط انتشارات هرمس به چاپ رسيده است و شامل بخش هاي زير مي باشد :
1. گوته ، آفريدگار سخن ـ 1932
2. گوته و تولستوي ـ 1922
3. آناكارنينا ـ 1939
4. رنجها و عظمت ريچارد واگنر ـ 1933
5. فرويد و آينده ـ 1936
مترجم كتاب ، ابوتراب سهراب است كه چاپ اولش 1351 و چاپ سومش 1379 مي باشد .



